Văn Lang 30 năm - Ký ức và tâm tình: Có một con người như thế

“Văn Lang 30 năm – Ký ức và tâm tình” là chuỗi bài viết ghi lại những hồi ức, dấu ấn và tình cảm của các thế hệ cán bộ, giảng viên, nhân viên, sinh viên và cựu sinh viên gửi về nhân dịp kỷ niệm 30 năm thành lập Trường. Những câu chuyện chân thành gặp nhau, kết nối thành dòng ký ức chung, phản chiếu một cộng đồng bền bỉ gắn bó và không ngừng phát triển.

Người đó là anh – kỹ sư Bùi Quang Độ. Một dòng lý lịch trích ngang khá quen thuộc và cho những ai cần biết. Xuất thân là giảng viên Đại học (Đại học Bách Khoa - Hà Nội) vào thập niên 60 của thế kỷ trước, vào quân đội (chốt ở bộ phận máy tính); giải ngũ, chuyển sang tham gia xây dựng ngành điện tử - tin học, từng là Tổng Giám đốc Công ty Genpacific (hợp tác với Cộng hoà Pháp) và đồng sáng lập Trường Đại học Văn Lang, đảm nhận vai trò Chủ tịch HĐQT gần như từ đầu thành lập cho đến ngày anh ra đi. Ở lĩnh vực nào anh cũng để lại dấu ấn đậm nét với vai trò khai mở, truyền cảm hứng và vạch chiến lược phát triển cho các ngành nghề đào tạo. Bạn hữu xa gần tặng cho anh biệt danh “dị nhân” vì sự thành công đúng hơn là mát tay trên nhiều lĩnh vực là vậy.

Gần đây, anh còn thoái lui vai trò chủ tịch HĐQT của một trường đại học ngoài công lập (ở phía Bắc) mà vẫn bị níu kéo quyết liệt đến nỗi lãnh đạo trường chỉ xin anh đứng tên làm chỗ dựa tinh thần cho mọi người. Thành công là thế nhưng mấy ai cắt nghĩa về sự thành công này. Chỉ có bạn bè, thân hữu và những cộng sự trên nhiều lĩnh vực biết rõ, nhưng cũng phải chắp nối lại mới hình dung hết về năng lực, phẩm cách của anh. Gần đây có cây viết nổi tiếng trong làng báo vì ái mộ nên gợi ý viết hồi ký về anh. Từ chối, lặng lẽ. Anh vẫn thế.

Từ khi về Trường tham gia mở một số ngành đào tạo thuộc lĩnh vực xã hội nhân văn, có dịp tiếp xúc, gần gũi anh, những xác tín về lòng ngưỡng mộ cũng như tài năng tháo vát của anh càng rõ. Ở đời có kiểu người rất lạ, không quan chức, quyền thế hoặc từ giã chính trường vẫn được người ta nhắc tới bằng lòng ái mộ và rất yên tâm khi được cộng tác. Anh là người như vậy.

Trước đây, tôi đã từng nghe loáng thoáng đâu đó về tên tuổi Bùi Quang Độ vì ít nhiều có dính và quan tâm đến hệ thống giáo dục ngoài công lập. Đến khi diện kiến và được đàm đạo về công việc rồi dần được anh tin cậy, kết thân mới hiểu vì sao anh có sức hấp lực với mọi người, đủ thành phần từ lãnh đạo cấp Trung ương đến các ban ngành và cả dân văn nghệ sỹ. Bên ngoài lặng lẽ, không ồn ào, có vẻ nghiêm nghị nhưng khi giao tiếp thì anh trở nên hoạt giao, ân cần, chu đáo. Những ai từng làm việc với anh, từ tiếp thu chủ trương, kế hoạch làm việc chiến lược hay công việc cụ thể đều phải thừa nhận cách nhìn nhận vấn đề tinh tế, khoa học và nhất là thấu tình đạt lý, luôn hướng đến mục tiêu phát triển trường.

Anh luôn xem con người là mấu chốt của thành công. Đấy là nguyên lý mà bất cứ lãnh đạo nào cũng phải thấu suốt. Có điều không dừng lại ở quan niệm, người ta thấy khả năng truyền cảm hứng ở anh hơn là mệnh lệnh trong thực thi công việc. Có những ý tưởng lắm khi nhìn qua ngỡ là ý tưởng lãng mạn, dĩ nhiên có, thậm chí rất lãng mạn nhưng đằng sau ấy là một sự tính toán chặt chẽ, đa chiều dựa vào lòng tin đối với cộng sự cấp dưới để thực hiện. Do đó, bên ngoài cởi mở, có khi bông phèng nhưng kì thực, anh thuộc típ người cẩn thận, chu đáo. Đã quyết là làm, bằng một ý chí sắt đá, kiên định. Phẩm chất ấy ở anh được tôi luyện qua chiến tranh và sự trải nghiệm trên nhiều lĩnh vực hoạt động, cộng với khả năng thuyết phục hợp thành khát vọng và ý chí tập thể. Điều đó thể hiện rõ khi anh chính thức về hẳn Trường Đại học Văn Lang, lãnh đạo trực tiếp, nên trong thời gian ngắn đã thay đổi cục diện, đưa trường từng bước vào một thời kỳ phát triển mới.

Càng ngày, người ta càng thấy tinh thần quyết đoán, cộng với sự nhạy bén và tấm lòng bao dung, độ lượng đối với cộng sự, kể cả đối với người từng gây bao phiền phức cho mình, đã dẫn đến thành công trên bước đường xây dựng một cơ sở đào tạo bậc đại học ngoài công lập đang dần trở thành địa chỉ đáng tin cậy của xã hội. Tất cả điều ấy được kết tinh từ tố chất tài hoa cùng năng khiếu lãnh đạo và những năm tháng trải nghiệm trên chiến trường rồi lăn xả trong bối cảnh xã hội đất nước đang chuyển mình sang cơ chế thị trường để làm nên nội lực hiếm có ở một người lãnh đạo.

Vào thập niên 90 của thế kỷ trước, ở nước ta, các nhà giáo dục kỳ cựu và doanh nghiệp tham gia mở trường hệ ngoài công lập không ít, nhiều người thành công, cũng có người thất bại, nhưng hiếm có người nổi tiếng, được dư luận đánh giá cao như anh.

Có điều rất lạ là đằng sau con người đầy lý trí trong công việc, anh còn là người mê cái đẹp của tự nhiên, mê đồ cổ đến cuồng si. Nghề chơi này cũng lắm công phu và tốn kém kinh khủng. Thạp đồng Đào Thịnh, được xem là bảo vật văn hóa quốc gia (hiện một cái ở bảo tàng quốc gia) và một của anh hiện trưng bày trong phòng thờ Quốc tổ Hùng Vương của Trường Đại học Văn Lang, được nhà sử học Dương Trung Quốc trầm trồ, thán phục và xác quyết là nguyên bản. Cũng không phải chơi ngông, vung tiền kiểu đại gia. Tôi để ý thấy anh chăm chút từng dáng cây bonsai, từng thế đứng của viên đá, mới hiểu anh mê cái đẹp của thiên nhiên, của trời đất đến nhường nào. Cách đặt thế của từng đồ vật hay vài hôm thấy một cây cảnh trưng trong phòng tạo không khí khác lạ đều cho thấy khiếu thẩm mỹ tinh tế của anh. Những ai có dịp đến phòng anh đều cảm nhận được sự hài hòa giữa đất trời với con người.

Có lẽ vì vậy mà trong cuộc sống còn xô bồ, náo loạn, nhiêu khê vẫn thấy anh lúc nào cũng thăng bằng, an nhiên, tự tại. Anh muốn đưa tất cả cảm nhận ấy chia sẻ với bạn bè và chừng mực nào với nhà trường qua việc tạo cảnh quan sinh thái trong không gian Trường Đại học Văn Lang. Có lẽ, không mấy ai biết rằng, anh vốn người mê văn. Nếu không vì cơ chế giáo dục đại học thời bao cấp (phần lớn đi học đại học đều do nhà nước phân công) thì anh đã thênh thang trên con đường sự nghiệp văn chương và lập nghiệp mà ở đấy tôi tin anh sẽ thành công. Hóa ra, anh từng thi học sinh giỏi văn miền Bắc (thập niên 60 của thế kỷ XX) cùng với nhà thơ Lưu Quang Vũ. Tiếc rằng vào Đại học, anh được phân vào ĐH Bách khoa ở ngành điện tử. Dù cũng thành công ở tổng công ty điện tử Genpacific nhưng cái máu mê văn chương vẫn âm ỉ suốt hàng chục năm, cho đến khi về hẳn Trường Đại học Văn Lang mới có điều kiện tái xuất.

Anh tâm sự: từng ao ước làm việc ở viện văn, cũng như cách tri ân người thầy từng gieo vào anh niềm đam mê văn chương - GS Tương Lai thời phổ thông. Thi thoảng anh gieo vài vần thơ thế sự với bạn bè. Đấy là một tình cảm đẹp, đáng ngưỡng mộ. Nhờ đó mà trong hành xử với mọi người, anh luôn có ý thức tôn trọng, nâng niu, không nỡ làm tổn thương người khác, dù có lúc không tránh khỏi bực mình với ai đó. Đấy là cái gốc làm người và thế mạnh cho công tác giáo dục ở anh. Từ yêu thiên nhiên, yêu người đến yêu nghề đã tạo cho anh cách tiếp cận khá tinh tế như đã nói trên. Nó tạo nên một cấu trúc tư duy lưỡng diện; một mặt rất chi li trong tính toán, hoạch định từng bước đi cho công việc. Một mặt, trân trọng con người, và tìm cách mời gọi người tài, người có tâm huyết, cùng chí hướng tham gia hợp tác. Có lẽ vì thế mà khi được gợi ý mở ngành Văn học ứng dụng (trước đó Trường Đại học Văn Lang chỉ chú trọng vào lĩnh vực khoa học kĩ thuật) thì anh ủng hộ ngay, dù trong lãnh đạo cũng không ít người dè dặt.

Năm tháng trôi qua đã bào mòn sức lực của anh ở chặng cuối cuộc đời. Thân hình ngày một tàn tạ. Đã có lúc anh tỏ ra ân hận vì phung phí sức quá trớn khi còn trẻ. Đã đến lúc Trường cần đến anh nhiều hơn thì sức tàn, lực kiệt. Nhìn thấy anh gò mình theo dõi thông tin trên máy để kịp xử lý công việc vào mỗi buổi sáng trong phòng làm việc, đôi mắt vẫn ánh lên khao khát mãnh liệt để cống hiến. Ngôi trường trong ao ước mà anh và đội ngũ lãnh đạo đã gây dựng từ những ngày đầu đang dần rõ nét. Phía trước vẫn còn ngổn ngang, trắc trở. Vì vậy, những gì cần làm đã đến. Việc chuyển giao thế hệ đối với anh là việc cần làm như luật lẽ tự nhiên. Nó chỉ đơn giản với bậc hiền triết, thấu đáo lẽ trời, nhưng rất khó với không ít người mà hậu quả nhãn tiền, đâu đó đã có trường tan nát vì lãnh đạo tham quyền, cố vị. Còn anh, vẫn là anh, không một chút đam mê quyền lực. Anh làm cái anh muốn, mà cái đó cũng là nguyện vọng, khao khát chung của cộng đồng Văn Lang mà không hề gợn lên một tính toán cá nhân.

Có thể vẫn còn sớm để nói hết chiều sâu về đóng góp của cá nhân anh cũng như một thế hệ lãnh đạo tiên phong ở Trường Đại học Văn Lang. Tất cả đang còn phía trước, còn tươi rói một mơ ước cháy bỏng về một ngôi trường tử tế, trở thành niềm khao khát của nhiều thế hệ trẻ tương lai đang ngày một thành hiện thực. Anh hãy yên tâm an nghỉ, những mơ ước thầm lặng, cháy bỏng của một cuộc đời tận hiến sẽ được bạn bè, đồng nghiệp và các thế hệ sinh viên tiếp tục thực hiện.

Kỷ niệm 3 năm sau ngày ra đi của anh

Sài Gòn 11/2024

TS. Hồ Quốc Hùng - Phó Trưởng Khoa Xã hội và Nhân văn