PGS.TS. Nguyễn Xuân Tế - Tổng Biên tập Tạp chí Khoa học Trường Đại học Văn Lang: Nửa thế kỷ miệt mài nghiên cứu về Bác Hồ

Với gần 50 năm gắn bó cùng sự nghiệp nghiên cứu về Chủ tịch Hồ Chí Minh, PGS.TS Nguyễn Xuân Tế đã kết tinh tâm huyết của mình trong tác phẩm “Chủ tịch Hồ Chí Minh – Tư tưởng lý luận, phong cách, đạo đức soi sáng đường chúng ta đi”. Đây không chỉ là một công trình khoa học mà còn là minh chứng cho sự cống hiến bền bỉ của một nhà nghiên cứu chính trị học.

Cơ duyên và hành trình nghiên cứu về Bác

“Niềm say mê nghiên cứu về Chủ tịch Hồ Chí Minh đến với tôi từ rất sớm. Năm lớp 7, tôi tham gia kỳ thi học sinh giỏi Văn của tỉnh Thanh Hóa và đoạt giải Nhất với bài viết về tình cảm của đồng bào miền Nam dành cho Bác và tình cảm của Bác đối với miền Nam. Đó là mốc khởi đầu cho hành trình dài gắn bó gần nửa thế kỷ với sự nghiệp nghiên cứu về Người” - PGS.TS Nguyễn Xuân Tế kể lại.

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống hiếu học, ông sớm được hun đúc tình cảm đặc biệt dành cho Bác Hồ. Thân sinh của ông là một nhà giáo lão thành ở Thanh Hóa, người đã dìu dắt ông tiếp cận nhiều tư liệu quý về Chủ tịch Hồ Chí Minh, từ những bài thơ, áng văn cho đến hồi ức và bản dịch sách. Không chỉ đọc, cậu học trò Tế khi ấy còn thuộc lòng nhiều vần thơ ca ngợi Bác, hình thành nên sự gắn bó bền chặt, để rồi càng đọc càng say mê, càng nghiên cứu càng khát khao đi sâu hơn vào tư tưởng, phong cách, đạo đức của Người. 

Sau dấu mốc đầu tiên từ thời niên thiếu, con đường nghiên cứu về Chủ tịch Hồ Chí Minh của ông mở rộng khi bước chân vào học tập và nghiên cứu ở nước ngoài. Giai đoạn 1990 - 1993, ông là nghiên cứu sinh tại Liên Xô (cũ), bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ khoa học chính trị đầu tiên tại Trường Đại học Tổng hợp Kiev. Đây cũng là một trong những công trình đặt nền móng cho ngành chính trị học ở Việt Nam. Năm 2002, ông được phong hàm Phó Giáo sư, Tiến sĩ đầu tiên trong lĩnh vực này tại Việt Nam.

Những chuyến đi theo dấu chân Người

Không chỉ dừng lại ở nghiên cứu lý luận, PGS.TS Nguyễn Xuân Tế còn dành nhiều thời gian đi thực địa, lần theo dấu chân của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại nhiều quốc gia như Pháp, Anh, Mỹ, Trung Quốc… những nơi Bác từng học tập, làm việc và hoạt động cách mạng. Ở mỗi điểm dừng chân, ông không chỉ ghi chép, sưu tầm tài liệu mà còn nỗ lực tìm hiểu bối cảnh lịch sử, đời sống và tư tưởng của Người trong từng giai đoạn. 

Những chuyến đi ấy mang lại cho ông không ít kỷ vật quý giá. Trong đó, ông đặc biệt trân trọng một bức ảnh hiếm hoi chụp Bác Hồ đứng cạnh một nữ đại biểu Xô viết Tối cao Ukraina cùng một em nhỏ. Bức ảnh này do chính gia đình Giáo sư Anto Nanko - thầy hướng dẫn luận án của ông trao tặng sau khi ông bảo vệ thành công luận án tiến sĩ. “Đến nay, tôi vẫn giữ bản gốc bức ảnh ấy, coi như báu vật vô giá gắn liền với sự nghiệp nghiên cứu của mình” - ông chia sẻ.

Trở về nước, trên các cương vị công tác khác nhau, ông vẫn kiên định với niềm đam mê nghiên cứu về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Những chuyến công tác đưa ông đến nhiều nước, tiếp xúc với cộng đồng Việt kiều, gặp gỡ các học giả quốc tế, càng tạo thêm cơ hội để mở rộng góc nhìn, làm giàu thêm nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu. PGS.TS Nguyễn Xuân Tế gọi hành trình ấy là một “cái duyên” lớn: “Nhiều người muốn đi nghiên cứu phải tự bỏ tiền hoặc xin tài trợ, còn tôi thì công việc quản lý và giảng dạy lại đưa đẩy, tạo điều kiện để có thể đến tận nơi, sưu tầm tư liệu về Bác. Có thể nói, tôi là người may mắn khi vừa có đam mê, vừa có cơ hội”.

Kết tinh gần 50 năm nghiên cứu trong tác phẩm mới

Ngày 17/5/2024, nhân dịp kỷ niệm 134 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 – 19/5/2024), tác phẩm “Chủ tịch Hồ Chí Minh – Tư tưởng lý luận, phong cách, đạo đức soi sáng đường chúng ta đi” do PGS. TS. Nguyễn Xuân Tế chủ biên đã chính thức ra mắt bạn đọc. Cuốn sách được Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân ấn hành, với lễ tiếp nhận do Thành ủy TP.HCM tổ chức. Ngay từ những ngày đầu phát hành, tác phẩm đã nhận được sự đón nhận nồng nhiệt từ đông đảo bạn đọc, trở thành một điểm nhấn ý nghĩa trong dịp sinh nhật Bác năm ấy. 

Cuốn sách gồm ba phần, được PGS.TS Nguyễn Xuân Tế dày công biên soạn từ nguồn tư liệu phong phú, tích lũy qua gần nửa thế kỷ nghiên cứu. Tác phẩm hệ thống tư tưởng, phong cách, đạo đức Hồ Chí Minh, đồng thời gợi mở hướng vận dụng vào đời sống.

Theo PGS.TS Nguyễn Xuân Tế, điểm hấp dẫn nhất của tác phẩm nằm ở chỗ nó không chỉ là sự tổng hợp học thuật, mà còn phản ánh tinh thần vận dụng tư tưởng, phong cách, đạo đức Hồ Chí Minh vào thực tiễn. Ông nhấn mạnh: “Điều làm nên nét đặc sắc của cuốn sách là sự kết nối giữa những giá trị tư tưởng vĩ đại của Bác với đời sống hàng ngày, với cách ứng xử, hành động của mỗi người. Tư tưởng không nằm trên sách vở, mà phải đi vào cuộc sống”.

Trong quá trình biên soạn, ông đã dành nhiều công sức rà soát, chỉnh lý các bài nghiên cứu từng đăng tải trên Tạp chí Khoa học của Trường Đại học Văn Lang - nơi ông hiện công tác với vai trò Tổng Biên tập. Từ số đầu tiên của tạp chí (tháng 1/2017), ông đặt ra “kỷ luật" cho bản thân: luôn có một bài nghiên cứu về Chủ tịch Hồ Chí Minh ở trang đầu tiên. Đến số 42, các bài viết được tập hợp thành sách, tạo nên một chỉnh thể công phu và bền bỉ. Chính sự kiên trì ấy đã góp phần tạo nên sức sống đặc biệt cho tác phẩm.

Sức lan tỏa của cuốn sách nhanh chóng được ghi nhận. Ngày 7/8/2025, Tổng cục Chính trị Quân đội Nhân dân Việt Nam đã trao giấy chứng nhận, khẳng định tác phẩm đã thể hiện xuất sắc chủ đề học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Buổi lễ trao giấy chứng nhận diễn ra đúng vào ngày sinh nhật của PGS.TS Nguyễn Xuân Tế, được ông coi là một trong những dấu mốc đẹp trong sự nghiệp nghiên cứu của mình.

PGS.TS. Nguyễn Xuân Tế chia sẻ, điều tâm đắc nhất khi nghiên cứu về Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ nằm ở tầm vóc vĩ đại của một lãnh tụ dân tộc, mà còn ở lý tưởng sống của Người. “Từ Bác, tôi học được hai điều sâu sắc nhất: tinh thần lạc quan vượt lên nghịch cảnh và ý chí học tập suốt đời. Ở bất kỳ hoàn cảnh nào, Bác cũng tìm cách học, làm giàu tri thức để phục vụ sự nghiệp cách mạng. Chính tinh thần học tập không ngừng ấy đã tạo nên một tấm gương sáng cho mọi thế hệ", ông nói.

Nhiều bài học từ Bác đã trở thành kim chỉ nam trong công tác quản lý, lãnh đạo của ông. Triết lý giản dị mà sâu sắc: “Việc gì có lợi cho dân ta hết sức làm, việc gì có hại cho dân ta hết sức tránh” được ông vận dụng xuyên suốt 50 năm làm công tác quản lý tại nhiều trưởng đại học. Ông tự nhận mình không phải là người có năng khiếu quản lý, nhưng chính sự kiên định với nguyên tắc ấy đã giúp ông vượt qua nhiều thử thách, được đồng nghiệp tin tưởng và tập thể ghi nhận.

Với hơn 1.000 bản in trong năm đầu tiên, cuốn sách nhanh chóng trở thành tài liệu tham khảo hữu ích cho nhiều nhà nghiên cứu, giảng viên, sinh viên và bạn đọc quan tâm. Tác phẩm không chỉ khẳng định tâm huyết cả nhân của một học giả, mà còn góp phần làm phong phú thêm kho tàng nghiên cứu về Hồ Chí Minh tại Việt Nam. “Từ số đầu tiên của Tạp chí Khoa học đến nay, tôi đều đặn viết bài nghiên cứu về Bác. Viết càng nhiều, tôi càng thấy trách nhiệm lớn lao, phải cẩn trọng, chu đáo trong từng tư liệu và lập luận. Chính sự thôi thúc ấy đã giúp tôi kiên trì đi đến cùng trên hành trình nghiên cứu về Người", PGS.TS. Nguyễn Xuân Tế trải lòng.

Giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh với thế hệ trẻ hôm nay

Sau nửa thế kỷ miệt mài nghiên cứu về Chủ tịch Hồ Chí Minh, PGS.TS. Nguyễn Xuân Tế không chỉ dừng lại ở việc sưu tầm, hệ thống hóa tư tưởng, phong cách và đạo đức của Người, mà còn đặc biệt quan tâm đến việc vận dụng những giá trị ấy trong đời sống đương đại. Theo ông, hai điều quan trọng nhất mà tuổi trẻ Việt Nam cần học từ Chủ tịch Hồ Chí Minh là nghị lực vượt lên nghịch cảnh và ý chí tự học suốt đời. “Thời nào con người cũng sẽ phải đối diện với khó khăn. Lúc trẻ có khó khăn của tuổi trẻ, lớn tuổi có thách thức của sức khỏe. Vấn đề là phải biết vượt qua với một tinh thần lạc quan, quyết tâm theo đuổi mục tiêu của mình. Bác Hồ chính là tấm gương sáng về nghị lực ấy", ông phân tích.

Với PGS.TS. Nguyễn Xuân Tế, học Bác không phải là điều gì xa vời, mà bắt đầu từ những việc giản dị, cụ thể nhất. Ông luôn nhấn mạnh tinh thần lạc quan và nghị lực của Bác như một phương châm sống mà lớp trẻ có thể vận dụng trong bất kỳ giai đoạn nào. Ông cũng khuyến khích thế hệ sinh viên, học viên hôm nay hãy học Bác ở sự khiêm tốn, giản dị, làm việc hết lòng vì tập thể và vì nhân dân.

Tinh thần học tập suốt đời mà Bác Hồ nêu gương cũng được ông vận dụng vào chính hành trình nghiên cứu của mình. Sau tập sách “Chủ tịch Hồ Chí Minh - Tư tưởng lý luận, phong cách, đạo đức soi sáng đường chúng ta đi", ông đã đặt ra mục tiêu tiếp tục viết thêm 20 bài nghiên cứu mới, dự kiến in thành sách trong năm 2026. Nhiều học trò và đồng nghiệp còn vui vẻ động viên ông phấn đấu đạt “cột mốc” 100 bài nghiên cứu về Hồ Chí Minh - một thử thách mà ông coi là lời nhắc nhỏ để giữ ngọn lửa đam mê.

“Viết về Bác, tôi luôn thấy trách nhiệm phải cẩn trọng và nghiêm túc hơn. Chính sự thôi thúc ấy đã giúp tôi kiên trì theo đuổi hành trình nghiên cứu đến hôm nay”, ông chia sẻ.

Báo Giáo dục và Thời đại (số 226, ngày 20/9/2025)

Tác giả: Thuỳ Linh