Mola Plastica: Câu chuyện về những chú cá nhựa “LẠC” sinh ra từ sai “LẦM” của con người

Hình ảnh một chú cá Mola mola đi du lịch chữa lành một cách vô hồn giữa biển khơi gợi cho chúng tôi, những người làm khoa học môi trường tại khoa Môi trường – Trường Đại học Văn Lang, một so sánh thú vị rằng rác nhựa tích tụ và trôi nổi đủ nhiều trên mặt biển cũng trông giống như một bầy cá Mola mola bằng nhựa

Hình ảnh một chú cá Mola mola đi du lịch chữa lành một cách vô hồn giữa biển khơi gợi cho chúng tôi, những người làm khoa học môi trường tại khoa Môi trường – Trường Đại học Văn Lang, một so sánh thú vị rằng rác nhựa tích tụ và trôi nổi đủ nhiều trên mặt biển cũng trông giống như một bầy cá Mola mola bằng nhựa. Chúng ta cùng tìm hiểu về câu chuyện từ chú cá Mola mola đến bài học hạn chế sử dụng nhựa của các bạn học sinh tiểu học.

Ấn tượng đầu tiên về chú cá tròn vo bơi giữa đại dương xanh thẳm trong bức tranh này là: “hmm, em ấy dễ thương”. Khoan, dừng lại khoảng chừng là 2 giây và nhìn kỹ thêm 1 giây nữa: những vật thể xung quanh chú cá ấy không phải sinh vật biển. Đó là chai nhựa, túi ni-lông, ống hút, lon nước và những mảnh rác đủ hình dạng. Và khoan đã, đại dương trong bức tranh này hình như không còn là một thế giới tự nhiên nữa. Đại dương này đúng hơn là một nơi bất đắc dĩ chứa những thứ mà con người không cần đến nữa. Ra là vậy, bức tranh này không chỉ là một câu chuyện về cách sống của con người mà là điểm khởi đầu để kể một câu chuyện lớn hơn về môi trường: câu chuyện về nhựa.

Trong tự nhiên có một loài cá thật tên là Mola mola, thường được gọi là cá mặt trăng. Loài cá này có cơ thể hình tròn, dẹp, gương mặt “ngáo” và thường thả nổi theo dòng nước giữa đại dương như đi du lịch tự túc, để sóng đưa đến đâu thì sống đến đó. Có lẽ nếu được hỏi “Mola đang đi đâu?”, câu trả lời chắc cũng đơn giản như một câu hát quen thuộc “sóng bắt đầu từ gió… còn ngày mai thì cứ để đại dương tính”.

Hình ảnh một chú cá Mola mola đi du lịch chữa lành một cách vô hồn giữa biển khơi gợi cho chúng tôi, những người làm khoa học môi trường tại khoa Môi trường – Trường Đại học Văn Lang, một so sánh thú vị rằng rác nhựa tích tụ và trôi nổi đủ nhiều trên mặt biển cũng trông giống như một bầy cá Mola mola bằng nhựa. Tuy nhiên, nếu Mola mola là một đứa con thật của mẹ thiên nhiên thì đàn cá nhựa kia là những cá thể vô tri. Chúng cũng trôi nổi theo dòng nước nhưng không biết thở, và tất nhiên cũng không có sự sống.

Điều đáng nói là đàn cá nhựa này có một khả năng đặc biệt: bất tử, sinh sản vô tính một cách kỳ lạ bằng cách vỡ ra thành những mảnh cá nhựa nhỏ hơn. Mỗi cá thể nhựa nhỏ hơn này lại gây nguy hiểm hơn cho đại dương và mọi dạng sống. Cách nhân hóa này nhằm chỉ ra một thực tế khoa học. Một chiếc túi ni-lông có thể mất hàng trăm năm mới phân hủy. Một chai nhựa có thể tồn tại lâu hơn cả cuộc đời của nhiều thế hệ con người. Và khi nhựa bị vỡ nhỏ theo thời gian, nó không biến mất mà chỉ biến thành những hạt nhỏ hơn gọi là vi nhựa. Những hạt này nhỏ đến mức mắt thường gần như không thấy được, nhưng chúng lại xuất hiện trong nước uống, trong thức ăn, trong không khí và thậm chí trong cơ thể con người.

Đối với sinh vật biển, rác nhựa không trông giống rác. Một chiếc túi ni-lông có thể giống một con sứa đang trôi. Một mảnh nhựa màu sắc có thể giống một con cá con. Một nắp chai có thể giống một con ốc nhỏ. Vì vậy rất nhiều loài sinh vật biển vô tình ăn nhầm nhựa. Có những con rùa không còn được phép bơi hoặc có những con chim biển bị cấm bay do bị xích trong những tấm lưới nhựa trôi nổi trên biển. Có những ông cá to, cũng có những chú cá nhỏ chết vì dạ dày chứa đầy rác. 

Những sinh vật ấy, những đứa con của mẹ thiên nhiên ấy đáng lẽ có quyền được sống lâu hơn và tiếp tục vòng đời tự nhiên của mình. Thế nhưng, nhiều cá thể trong số đó phải kết thúc cuộc sống quá sớm, hoặc đang phải sống mòn chỉ vì … nuốt phải, vướng phải, hoặc mắc kẹt trong nhựa. Những thực đơn nhựa như vậy đang được chào mời như một cạm bẫy mỗi ngày ngoài đại dương, biến một hệ sinh thái từng rất phong phú thành nơi tích tụ rác thải của con người. Trong khi đó,  các loài sinh vật sống gần biển và phụ thuộc vào đại dương phải bất đắc dĩ chịu trách nhiệm cho những hậu quả mà con người đã và đang gây ra trên đất liền. Từ một chai nước bị vứt sau khi uống xong, từ một cái túi nylon dùng một lần rồi vứt bỏ không đúng chỗ, từ rác không được phân loại đúng cách. Những vật nhỏ bé bị con người chối bỏ không đúng cách đó theo mưa, theo cống thoát nước, trôi ra sông rồi ra biển. Ở đó, chúng hồi sinh trở thành những Mola Plastica – những con cá nhựa mà đại dương chưa từng muốn có.

Trước bối cảnh này, Trường Đại học Văn Lang lựa chọn một cách tiếp cận có tác động khác biệt để góp phần giảm nhẹ những tác động của rác nhựa đối với môi trường. Các chiến dịch dọn rác ngoài biển là một chương trình hành động cần thiết, mang lại các lợi ích ngắn hạn ngay lập tức nhưng dường như không có điểm kết thúc. Một câu hỏi khác được đặt ra là “gốc rễ của vấn đề ô nhiễm rác thải nhựa ngoài đại dương từ đâu?”. Thay vì chỉ xử lý những gì đã trôi ra đại dương, Văn Lang chọn bắt đầu từ nơi những “Mola Plastica” được tạo ra nhiều nhất, đó là từ nhận thức và thói quen của con người.

Từ điểm khởi đầu này, lấy cảm hứng từ câu nói nổi tiếng của Nelson Mandela “Giáo dục là vũ khí mạnh nhất để thay đổi thế giới”, chương trình “Câu chuyện về loài nhựa: từ nhận diện đến hành động” được xây dựng như một hành trình giáo dục môi trường dành cho cộng đồng. Trong hành trình này, kiến thức và khoa học không còn chỉ nằm trong phòng thí nghiệm hay giảng đường, mà được chia sẻ thành những câu chuyện gần gũi để trẻ em có thể hiểu, tưởng tượng và khám phá.

Trường đại học Văn Lang lựa chọn một hành trình dài hạn nhưng bền vững: bắt đầu từ những em học sinh tiểu học đang hình thành những nhận thức đầu tiên về thế giới xung quanh. Chúng tôi muốn cùng các em tiếp cận kiến thức môi trường một cách tự nhiên và sinh động. Do đó, chương trình không chỉ dừng lại ở việc kể chuyện. Các em tham gia vào một hành trình tưởng tượng: hóa thân thành sinh vật biển, khám phá đại dương và tìm hiểu về cách “giải cứu” những sinh vật biển khỏi rác nhựa. Trong quá trình đó, các em được học cách nhận diện bảy loại nhựa phổ biến thông qua ký hiệu trên sản phẩm, và hiểu rằng không phải loại nhựa nào cũng giống nhau hay an toàn như nhau. Bằng cách nhân hóa các mảnh nhựa thành chú cá Mola Plastica, chương trình đưa các em vào một cuộc phiêu lưu nơi các em trở thành những “nhà khoa học nhí” đang thám hiểm đại dương để hiểu về các loài “cá nhựa”.

Từ những trải nghiệm như vậy, chúng tôi hướng đến mục tiêu rằng trẻ em dần học cách nhận diện các loại nhựa, hiểu vì sao nhựa cần được sử dụng đúng cách, và hình thành những thói quen nhỏ như mang theo bình nước cá nhân hoặc phân loại rác. Những hành động tưởng chừng rất giản dị ấy lại có khả năng lan tỏa tự nhiên đến gia đình và cộng đồng.

Bằng cách đó, câu chuyện về những “Mola Plastica” không chỉ dừng lại ở việc hình thành trong các em nhận thức rằng nhựa là những người bạn không tốt gây ô nhiễm đại dương. Chương trình truyền tải một thông điệp nhân văn hơn: nhựa là một vật liệu rất hữu ích không thể thiếu trong đời sống hiện đại và hoàn toàn có thể thân thiện với môi trường nếu được sử dụng đúng cách và thải bỏ có trách nhiệm. Từ góc nhìn đó, câu chuyện về “Mola Plastica” trở thành điểm khởi đầu của một hành trình giáo dục, nơi những người trẻ học cách hiểu môi trường một cách đầy đủ hơn và từng bước góp phần thay đổi thế giới bằng những hành động nhỏ nhưng bền vững.

Câu chuyện về Mola Plastica mà chúng tôi xây dựng nhằm khơi gợi nên một câu hỏi mở và đáp án phụ thuộc vào cách mỗi người trong chúng ta lựa chọn sống mỗi ngày. Nếu chúng ta tiếp tục sử dụng nhựa một cách vô ý thức, đại dương sẽ ngày càng có nhiều “cá nhựa”. Nhưng nếu mỗi người thay đổi một chút, mang theo bình nước cá nhân, sử dụng nhựa đúng cách, hạn chế nhựa dùng một lần, phân loại rác đúng cách thì hàng triệu Mola Plastica có thể sẽ không bao giờ xuất hiện ngoài biển. Và biết đâu một ngày nào đó, khi nhìn xuống đại dương, chúng ta sẽ chỉ thấy những đàn cá thật bơi lượn dưới làn nước xanh. Không phải chai nhựa, không phải túi nylon, mà là một đại dương đúng nghĩa nơi sự sống vẫn tiếp tục theo cách mà nó vốn dĩ nên tồn tại.