Dự án “Nghiên cứu tính khả thi các giải pháp thu gom và quản lý rác thải trên sông Dương Đông – Phú Quốc”

Trường ĐH Văn Lang và Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn thiên nhiên tại Việt Nam (WWF-Việt Nam) hợp tác triển khai dự án “Nghiên cứu tính khả thi các giải pháp thu gom và quản lý rác thải trên sông Dương Đông – Phú Quốc” từ tháng 5/2023 đến tháng 9/2023, đây là dự án tiếp nối sau dự án “Khảo sát tốc độ phát sinh, khối lượng và thành phần chất thải nhựa trên sông Dương Đông, Phú Quốc”.

Với mục tiêu giảm thiểu ô nhiễm chất thải trôi nổi trên sông, nghiên cứu “Giảm thất thoát chất thải nhựa (CTN) trên sông Dương Đông - Phú Quốc” áp dụng kết hợp đồng bộ nhiều giải pháp, bao gồm: (i) giảm thiểu chất thải trôi nổi trên sông bằng các giải pháp kỹ thuật thu gom chất thải rắn (CTR) trôi nổi và ngăn chặn CTR thất thoát từ mạng lưới thoát nước; (ii) thay đổi hành vi thông qua truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng; và (iii) cải thiện công tác thu gom chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH) phát sinh trên bờ tại cộng đồng dân cư dọc sông.

Lựa chọn giải pháp ngăn ngừa và thu gom chất thải rắn trên sông Dương Đông được thực hiện bằng mô hình hỗ trợ ra quyết định, sử dụng phương pháp phân tích đa tiêu chí với sự tham gia của các bên liên quan. Kết quả nghiên cứu cho thấy bẫy rác (StormX), phao vây (bandalong) phù hợp để thu gom chất thải trôi nổi trên rạch và sông Dương Đông. Phao vây (Bandalong) và xuồng vớt rác (Water Witch Surface Dredger) phù hợp để thu gom CTR trôi nổi ở cửa sông. Sân nổi được đề xuất sử dụng tại cửa sông để ngăn ngừa phát tán chất thải từ ghe tàu. Thu gom thủ công được đề xuất tiếp tục là giải pháp hỗ trợ. Các giải pháp công nghệ nên được tiến hành thí điểm trước khi triển khai ở quy mô thực tế với thứ tự ưu tiên: (i) có sẵn (đã được triển khai), (ii) có chi phí đầu tư thấp, lắp đặt, vận hành đơn giản, yêu cầu nhân công vận hành thấp, không đỏi hỏi nhu cầu năng lượng, và (iii) các công nghệ đòi hỏi kỹ thuật vận hành cao (cần đào tạo công nhân vận hành).

Bên cạnh đề xuất giải pháp thu gom CTR trôi nổi, nghiên cứu đã thực hiện đánh giá hiện trạng thu gom, vứt CTR xuống sông, tiêu thụ nhựa dùng một lần (ND1L), và phân loại CTR tại nguồn (PLCTRTN) tại cộng đồng dọc sông Dương Đông. Nghiên cứu này là cơ sở đề xuất phương án tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng và mô hình thí điểm thu gom và phân loại CTR tại khu vực.  Kết quả khảo sát hiện trạng thu gom và quản lý CTR tại các hộ dân sống dọc sông cho thấy khoảng 30% hộ dân chưa được thu gom CTR, dẫn đến hành vi vứt chất thải xuống sông. Tiểu thương buôn bán cặp bờ sông cũng là đối tượng vứt chất thải (nhiều nhất là thùng xốp) xuống sông. Túi nylon được sử dụng thường xuyên ở tất cả các đối tượng khảo sát, tiếp theo đó là hộp xốp đựng thực phẩm. Tiểu thương, đặc biệt là tiểu thương kinh doanh thức ăn uống tại chợ đêm, là đối tượng phát sinh ly và ống hút nhựa. Cộng đồng đã có thói quen tách riêng túi nylon để tái sử dụng, và một số loại CTR có giá trị để bán ve chai như PET, lon thiếc, giấy bìa, carton. 
 

Trên cơ sở kết quả khảo sát cũng như tham vấn các bên liên quan, chương trình truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng cần hướng đến các đối tượng: hộ dân sống dọc sông (trên bờ), hộ dân sống trên ghe thuyền, tiểu thương kinh doanh dọc sông, tàu đánh bắt hải sản. Đồng thời, mục tiêu của chương trình truyền thông được xác định với thứ tự ưu tiên như sau: (i) thải bỏ CTR đúng nơi quy định; (ii) PLCTRTN; (iii) giảm ND1L. Dựa trên khảo sát về hiện trạng quản lý CTR ở trên, mô hình thí điểm thu gom CTRSH được đề xuất tại tổ 6 và một phần tổ 7 thuộc khu phố 8. Hai tổ 6 và 7 lựa chọn docó quy mô dân số nhỏ (72 hộ gia đình) và là khu vực chưa được thu gom CTR. Nghiên cứu đề xuất sử dụng phương tiện xe đẩy tay cải tiến có thể di chuyển dễ dàng tại khu vực hẻm nhỏ và địa hình dốc. Hình thức thu gom tại nhà với thời gian được thỏa thuận giữa Ban quản lý Công trình Công cộng (BQL CTCC) và các hộ dân.

Phương án PLCTRTN được đề xuất theo hai giai đoạn. Giai đoạn 2024 – 2025: phân loại CTR sinh hoạt thành hai (2) nhóm gồm CTR tái chế và chất thải còn lại. Giai đoạn 2025 -2026: phân loại CTR sinh hoạt thành ba (3) nhóm theo đề án của Tp. Phú Quốc đã được duyệt gồm CTR tái chế, chất hữu cơ có khả năng phân hủy sinh học và chất thải còn lại. Phương án tái chế và xử lý cũng được chia thành hai giai đoạn tương ứng. Giai đoạn 2024 – 2025, CTR tái chế được người dân tự bán ve chai, CTR còn lại được thu gom về các điểm tập kết hay đường lớn để xe ép vận chuyển về bãi tạm Đồng Cây Sao. Giai đoạn 2025 -2026, các loại CTR khác nhau được thu gom theo các ngày khác nhau và sử dụng phương tiện vận chuyển có hai ngăn dành cho CTR hữu cơ dễ phân hủy sinh học và chất thải còn lại.